Modern Bilimin Doğuşu: Bilim Devrimi Mit mi, Gerçek mi?
Hilmi Uysal
 

[Yayım Tarihi: 3  Temmuz 2025]

Bilim tarihçiliğinde 20. yüzyıl ortalarında etkisini göstermeye başlayan klasik yaklaşıma göre, 16. ve 17. yüzyıl Avrupa’sında Aristotelesçi doğa felsefesine karşı köklü bir düşünsel kopuş yaşanmış ve bu kopuş, modern bilimin ani doğuşunun temelini oluşturmuştur. Bu büyük zihinsel dönüşüm, literatürde “Bilim Devrimi” ifadesiyle anılır. Kavram, özellikle Alexandre Koyré ve Herbert Butterfield’ın 1940–1950’lerdeki çalışmalarıyla sistematik bir çerçeveye kavuşturulmuştur. Bu klasik yaklaşım, Erken Modern dönemi, modern bilim ile onun öncesi arasında kesin ve niteliksel bir ayrımın gerçekleştiği bir epistemik kırılma noktası olarak görür.

Koyré’nin içselci tarih yazımı, bu kırılmayı “doğanın matematikleştirilmesi” olarak düşünür. Koyré’nin anlatısına göre; Aristotelesçi evrenin sonlu, hiyerarşik ve ereksel yapısı yerini, sonsuz, homojen ve geometrik olarak kavranabilir bir uzay fikrine bırakmıştır.Bu dönüşüm, Koyré’ye göre metafiziksel bir değişimdir: Modern bilim, deneyimden, pratik uygulamalardan ya da teknik uygulamalar sayesinde değil, deneyime indirgenemeyen teorik akıl yürütmeye dayanan kavramsal bir devrim sayesinde doğmuştur.    Koyré için bu devrimsel sıçrama, doğaya yönelik anlayışımızın temel dayanaklarını kökten değiştirip modern bilimi kurmuştur. Bu çerçevede özellikle Galileo’nun ve Descartes’ın çalışmaları, Koyré’nin anlatısında modern bilimin kurucu adımları olarak merkezi bir rol oynar.

Ancak bu klasik anlatı, özellikle 1980’lerden itibaren yeni nesil bilim tarihçileri tarafından ciddi biçimde sorgulanmaya başlanmıştır. Bilimsel bilginin yalnızca bireysel dâhilerin zihinsel faaliyetleriyle değil, aynı zamanda toplumsal, siyasal, ekonomik ve teknik bağlamlarla şekillendiğini savunan yaklaşımlar, içselci klasik modeli yetersiz bulmaktadır. Ayrıca “devrim” metaforunun tarihsel bağlam açısından anakronik olduğu ve erken modern dönemin aktörlerinin kendilerini bu tür bir devrimin parçası olarak görmediği de sıkça vurgulanan eleştiriler arasındadır. Tüm bu nedenlerle, Bilim Devrimi anlatısı günümüzde bilim tarihçiliğinde oldukça tartışmalı bir zeminde yer almaktadır.

Burada bağlantısını paylaşmış olduğum makalem, Bilim Devrimi anlatısının tarihyazımı içerisindeki dönüşümünü bu eleştirel çerçevede inceliyor. Koyré ve Butterfield’ın kurucu yaklaşımlarından başlayarak, dışsalcı ve sosyal inşacı yorumlarla gelişen alternatif okumaları karşılaştırmalı olarak ele alıyor. Ayrıca makalede Aristotelesçi doğa anlayışının temel ilkeleri özetlenmekte ve bu anlayıştan kopuşun düşünsel boyutları —özellikle doğanın matematiksel bir nesneye dönüştürülmesi süreci— ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Sonuç olarak makale, Bilim Devrimi anlatısının bütün eleştirilere rağmen indirgemeci olmayan ve çok katmanlı bir biçimde yeniden tanımlanarak bilim tarihine ilişkin açıklayıcı bir çerçeve sunma potansiyelini koruduğunu savunmaktadır.
 

Bilimin ortaya çıkışı ve gelişimi ile daha yakından ilgilenmek isteyenler için bazı önemli eserlerin Türkçe çevirilerini burada önermem yerinde olabilir:

•  Steven Shapin’in Bilimsel Devrim (çev. Ayşegül Yurdaçalış, Vadi Yayınları) kitabı, bu kavramın tarihsel bağlamını ve eleştirel sorgulamalarını anlaşılır bir dille sunar. Shapin’in yaklaşımı, bilimsel bilginin toplumsal bağlamda nasıl şekillendiğini inceleyen ve “Edinburgh Okulu” olarak bilinen Güçlü Program’dan (David Bloor & Barry Barnes) etkilenmiştir.

•  Clifford D. Conner’ın Halkın Bilim Tarihi (çev. Zeynep Çiftçi Kanburoğlu, TÜBİTAK Yayınları), bilim tarihine teknik bilginin, zanaatkâr-emekçi sınıfların ve halkın katkısını öne çıkaran dışsalcı ve Marksist bir perspektife sahiptir.

•  David Wootton’un Bilimin İcadı: Bilim Devrimi’nin Yeni Bir Tarihi (çev. Nurettin Elhüseyni, Yapı Kredi Yayınları) ise Bilim Devrimi anlatısını yeniden yapılandırmaya yönelik kapsamlı bir girişimdir ve bu kavramın güncel savunusunu tarihsel ayrıntılarla birlikte tartışır. 

Bilimin yalnızca teorik doğrular kümesi değil, aynı zamanda tarihsel, toplumsal ve kültürel bir olgu olduğunu kavramak; hem Bilim Tarihi hem de Bilim, Teknoloji ve Toplum (BTT) alanları açısından büyük önem taşır. Bu disiplinler, bilginin nasıl üretildiğini, kimler tarafından ve hangi koşullar altında meşrulaştırıldığını anlamamıza da imkân tanır.

Bu bakışla, burada bağlantısını sunduğum yazımı okumaya ve Bilim Devrimi tartışmalarına tarihsel derinlik ve eleştirel bir perspektif kazandıran güncel yaklaşımlarla tanışmaya içtenlikle davet ediyorum herkesi. 


Yazımı okumak için lütfen tıklayınız.