Güncel TS EN 12464-2(2025) Standardında,
Dış Aydınlatmada Işık Kirliliği Konusundaki Ölçütler

Prof. Dr. F. Rengin Ünver
 

1. GİRİŞ

Günümüzde yaşam koşullarındaki değişim, kentlerin gündüz olduğu kadar gece de kullanımını zorunlu kılmaktadır. Kent kullanıcılarının, yaşamlarını güvenli ve belli bir kalitede sürdürmeleri, fiziksel mekanları kullanmaları, sosyal - kültürel olanaklardan gereği gibi yararlanmaları gece de sağlanabilmelidir. Çevrenin değişimi ve bu değişime paralel olarak kentteki yaşamın gece boyunca sağlıklı bir biçimde devam etmesi büyük oranda “yapay ışık” ile gerçekleşir. Çünkü ışık olmadan, kent kullanıcısı olan insanlar için “çevrenin, kentin yaşanması, kentin algılanması” dolayısıyla olanaklardan yararlanılması imkansızdır. 

Işığın kullanıldığı aydınlatılmış ortamlar yeni yerleşimleri, yeni yerleşimler yeni çevreyi, yeni çevre ise yeni değerleri ortaya çıkarır. Bu nedenle, kentlerin kapalı mekanların dışında kalan tüm açık alanlarının, geceleri yapay ışıkla aydınlatılması kent-insan-çevre ilişkisinde en önemli konulardan birini oluşturur. Doğru ve uygun aydınlıklar oluşturan yapay aydınlatma düzenleri ile çevrenin algılanması kolaylaşır, iyi görme koşullarının sağlanabildiği kentlerin gece görünümleri de gündüze oranla çok daha ilgi çekici, gizemli ve görkemli olabilir.

Bu bağlamda, kentlerde yapay ışığın kullanıldığı dış aydınlatma (yapıların içindeki kapalı alanların dışında kalan) konuları,

♦ İşlevsel/kamusal aydınlatmalar: Ulaşım (araçlar için) yol, meydan, tünel, köprü, otogar, havaalanı, açık spor alanı vb.
♦  Mimari aydınlatmalar: Yapılar, park, fuar, panayır, ulaşım (yayalar için) yol, meydan, köprü, alt geçit vb.


olmak üzere iki ana grupta toplanmaktadır.

Kent yaşamın gece de sürdürülebilmesi için yapay ışık kullanılan durumlarda aydınlatma tekniğinin tüm gerekleri yerine getirilmeli, kent kullanıcılarının değişik ihtiyaçları karşılanabilmelidir. Nitekim Uluslararası Aydınlatma Komisyonu (CIE, Commission Internationale de L’éclairage) tarafından aydınlatma "nesnelere, bunların çevrelerine ya da bir bölgeye, bir kent bölgesine görülebilmeleri için ışık uygulamak" olarak tanımlanmaktadır.

Yapay ışığın dış aydınlatma konularında kullanımına ilişkin üstendiği rol açısından, günümüzde uyulması gereken CIE, IESNA, ETBK, EİE, TSE, TEDAŞ vb. uluslararası ve ulusal çeşitli kurum ve kuruluşların yayımladığı standart, yönetmelik vb. mevzuat/literatür bulunmaktadır. Bilindiği üzere, Türk Standartlar Enstitüsü 2012 yılında “Avrupa Standardizasyon Komitesi’ne  (European Committee for Standardization, CEN)” ve “Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi’ne (European Committee for Electrotechnical Standardization, CENELEC)” üye olmuştur. Bu bağlamda, söz konusu kurumların yayımladığı her standardın, Türkiye’de de aydınlatma alanında kullanılması zorunlu duruma gelmiştir. Yayınlarda, aydınlatma konusuna yönelik ölçütler ve ölçütlerle ilgili sağlanması/aşılmaması gereken değerler verilmiş olup, bunlarla ilgili bilim ve tekniğin ilerlemeleri doğrultusunda güncellemeler de yapılmaktadır. 

Bu makalede, 2024 yılında güncellenen ve 6 Ocak 2025 den bu yana Türkiye’de yürürlükte olan dış aydınlatmaya yönelik “TS EN 12464-2: 2024 Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları” başlıklı standardın, 2014 yılı versiyonuna göre “Işık Kirliliği/Rahatsız Edici Işık (Obstrusive Light)” açısından farklılıkları ele alınmıştır. Böylece, okuyucuya ülkemizde yeni dış aydınlatma aydınlatma tasarımları yapılırken ya da mevcut bir aydınlatma düzenin iyileştirilirken Işık kirliliği/Rahatsız Edici Işık (Obstrusive Light) konusunda güncel bilgiler aktarılmış olacaktır
 
2. TS EN 12464-2 - IŞIK VE AYDINLATMA 

Dış aydınlatmanın mimari ve işlevsel konularına yönelik ”Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları” başlıklı “TS EN 12464-2 Standardı” nın amacı, açık hava iş yerleri ve ilişkili alanlarındaki eylemlerin aydınlatılması için aydınlatmanın niceliği ve niteliği açısından gereklilikleri ve iyi aydınlatma uygulamaları için öneriler vermek olarak özetlenebilir. Standart ilk olarak 2007 yılında hazırlanmış, 2014 yılında birinci revizyonu, 2024 yılında ise ikinci revizyonu gerçekleştirilmiştir. 

TS EN 12464-2: 24 Standardında, aydınlatma ihtiyacının insanın görsel konfor, görsel performans ve güvenlik olarak belirlenen üç temel gereksinimine göre belirlendiği ifade edilmiştir. Belgede, aydınlatma için ışıklı/aydınlık ortamı belirleyen ana ölçütler, 

•    Işıklılık dağılımı,
•    Aydınlık düzeyi,
•    Kamaşma,
•    Işığın doğrultusu,
•    Işığın renksel görünümü ve renksel geriverim indisi,
•    Işığın titremesi,
•    Işığın değişkenliği (aydınlık düzeyi ve ışık rengi), 
•    Aydınlık düzgünlüğü

olarak sıralanmış ve görsel performansı etkileyen diğer görsel ergonomik değişkenlerin de dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir. 

2024 te yayımlanan ve ülkemizde 2025’te uygulamaya konulan, dış aydınlatmaya yönelik ”Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları- TS EN 12464-2: 24” Standardında, gerçekleştirilebilecek görsel görevler ve eylemlere için kullanıcıların aydınlatma gereksinimlerine ilişkin sağlanması gereken ölçütler ve değerleri, 19 adet tablo olarak verilmiştir. Ayrıca, Rahatsız Edici Işık/Işık Kirliliği (Obstrusive Light) konusundaki ölçüt ve değerlerinde bazı güncellemeler yapılmıştır. 

3. RAHATSIZ EDİCİ IŞIK (REI; Obstrusive Light) 

Gece ortamını korumak, astronomik gözlemevleri ve yerleşim sakinlerine en az rahatsızlığı yaratmak için Rahatsız Edici Işığın (REI) kontrol edilmesi, ışık kirliliğinin önlenmesi gereklidir. Rahatsız Edici Işık, niceliksel ve/veya doğrultusal özellikleri nedeniyle sıkıntı, rahatsızlık, dikkat dağınıklığı yaratan ve ulaşım sinyalleri gibi önemli bilgilerin görünürlüğünü engelleyen, etrafa saçılan/yayılan ışığı ifade eder. TS EN 12464-2 numaralı standartta insanlara, hayvanlara ve bitkilere yönelik sorunları/olumsuz durumları en aza indirebilmek için, dış aydınlatma tesisatlarında izin verilen, rahatsız edici ışık/ışık kirliliği konusu için;

•    Dış aydınlatma konusunun içinde yer aldığı, çevre ortamı sınıfları,
•    Ölçütler,
•    Ölçütlerin maksimum sayısal değerleri

yer almaktadır. 

TS EN 12464-2: Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları standardının güncellenen 2024 versiyonunda, dış aydınlatma konularının içinde yer aldığı çevre ortamları, özelliklerine bağlı olarak E1, E2, E3, E4 ve E5 olarak beş sınıfta ele alınmıştır. Söz konusu çevre sınıflarının özellikleri, 

•    E0 - Karanlık Çevre: IDA karanlık gökyüzü parkları ya da büyük optik gözlemevleri gibi özünde karanlık alanlar,
•    E1 - Genellikle Karanlık Çevre: Doğal Alanlar, milli parklar veya korunan alanlar, karanlık peyzaj, 
•    E2 - Düşük Parıltılı Çevre: Endüstriyel Veya Kırsal Yerleşim Alanları, 
•    E3 - Orta Parıltılı Çevre: Sanayi veya banliyö yerleşimleri, 
•    E4 - Yüksek Parıltılı Çevre: Kent merkezi, ticari ve konut bölgesi (gece yaşayan kent bölgesi)

olarak belirlenmiştir (Şekil 1-2). 

Şekil 1. Çevre ortamı sınıfının şematik örnekleri.


Şekil 2. Çevre ortamı sınıfının şematik örnekleri.

TS EN 12464-2: 2024 standardında, çevre sınıflarına göre, dış aydınlatma tesisatlarında izin verilen, rahatsız edici ışık/ışık kirliliğine yönelik ölçütler aşağıda sıralanmıştır:

•   Aydınlatılan nesne ve yüzeyler üzerinde oluşan maksimum düşey aydınlık düzeyleri (Ev, lx),
• Aydınlatma armatürünün, bakış doğrultusuna bağlı olarak rahatsızlık yaratacağı doğrultu/doğrultulardaki maksimum ışık yeğinlikleri (ışık şiddeti; I, cd),
• Aydınlatma armatüründen geçen yatay düzlemin üzerindeki üst yarı uzaya giden ışık akısının,  yayımlanan toplam ışık akısına maksimum oranı (R_UL; %),
•  Aydınlatılan yapı cephelerinde oluşan maksimum ortalama ışıklılık (L_b; cd/m2),
• Aydınlatma çalışması ile ilgili bilgilendirme işaretlerinin maksimum (içeriden ya da dışarıdan aydınlatılmış) maksimum ortalama ışıklılık (Ls; cd/m2). Bu ölçüt, reklam panoları ve trafik ışıkları için geçerli değildir.

TS EN 12464-2: 2024 Standardında yer alan “çevre ortamı sınıfı”, “ışık kirliliği ölçütleri” ve “ölçütler için izin verilen maksimum sayısal değerler “Tablo 1 de sunulmuştur.

 

Tablo 1:
TS EN 12464-2:2025 Standardında, Rahatsız Edici Işık  (Işık Kirliliği) Açısından, Çevre Ortamı Sınıfına Bağlı Olarak,
Ölçütler İçin İzin Verilen Maksimum Değerler. 

Rahatsız Edici Işık konusunda TS EN 12464-2 Standardının, 2014 ve 2024 yılı versiyonlarındaki temel ayrım, aydınlatılan nesne, bina cephesi vb. durumlarda, aydınlatma konusunun içinde yer aldığı “çevre ortamı sınıfı” ile ilgilidir. 2014 yılındaki standartta E1, E2, E3 ve E4 gibi dört çevre ortamı sınıfı belirlenmiştir. 2024 yılındaki standartta ise Tablo 1’de verildiği üzere bu dört sınıfa E0 kodlu bir sınıf daha eklenmiştir. Böylece, rahatsız edici ışığın ve enerji tüketiminin kontrol edilebilmesi bakımından beş (5) sınıf oluşturulmuştur. Ayrıca, E1 sınıfı için, yapı cephesindeki maksimum ortalama ışıklılık (Lb; cd/m2) değeri 2014 göre 0 dan, 0.1 lx’e yükseltilmiştir.

Işık kirliliği oluşmasında, bina cephesinde kullanılan yapı malzemeleri de etkilidir. Örneğin düzgün yansıma yapan camların büyük oranda kullanıldığı, cam giydirme cephesi olan binalar, aydınlatma aygıtlarından veya güneşten gelerek camdan yansıyan ışıkları, bakış doğrultusuna bağlı olarak çevredeki kullanıcılara yönlendirerek, rahatsızlık yaratabilir. Bu tür rahatsız edici ışıklar, aydınlatma aygıtlarının farklı yerlere konumlandırılması veya pencerelerin cam yüzeylerinin gölgelendirilmesi ile azaltılabilir.

4. SONUÇ

Avrupa Birliği ülkelerinde olduğu gibi Türkiye’de de işlevsel ve mimari dış aydınlatma konularında yapay ışığın kullanılması durumlarında uyulması gereken ölçütler ve sınır değerler konusunda standartlar bulunmaktadır. Dış aydınlatma standartları aracılığı ile açık alan kullanıcılarının görsel konfor, performans, verimlik, sağlık, vb. fizyolojik ve psikolojik gereksinimlerinin karşılanabilmesinin yanı sıra aydınlatmada yapay enerjinin etkin kullanımı da olanaklı olacaktır.  

İşlevsel ve mimari aydınlatma konuları için rahatsız edici ışığın azaltılmasına ilişkin güncel standart ölçütlerinin dikkate alınması ve sınır değerlerinin aşılmamasına özen gösterilmelidir. Bu konuda, dış aydınlatma projelerinin ve uygulamalarının öncelikle ilgili yönetim birimleri/belediyeler tarafından kontrol edilmesi gereklidir. Söz konusu kontrolün sağlanmasına yönelik olarak, ETP Işık Kirliliği Çalışma Grubu’nun hazırladığı ve Çalışma, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığımıza gönderilen Işık Kirliliği Yönetmelik Taslağı’nın güncel standartlar doğrultusunda yenilenerek en kısa zamanda yayınlanması büyük önem taşımaktadır. 

Ayrıca, bilindiği gibi en doğru/tekniğine uygun aydınlatma tasarımları bile gerçekleştirilme/yerine uygulama ya da kullanım sırasında özelliklerini/standartlara uygunluğunu kaybedebilir. Tasarımda kurgulanan özelliklerin uygulama ve kullanım sırasında da devamlılığının sağlanması, sistemin belli aralıklarla kontrol edilmesi, yapılan bakım ve onarım işlemlerin aksatılmadan sürdürülmesine bağlı olduğu unutulmamalıdır.


KAYNAKLAR

• CIE
• TS EN 12464-2: 2014, Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları, https:/www.tse.org.tr.
• TS EN 12464-2: 2024, Işık ve Aydınlatma - Çalışma Yerlerinin Aydınlatılması-Bölüm 2: Açık Çalışma Alanları,  https:/www.tse.org.tr.
• Ünver, R., Okutan M., Aydınlatmanın Tasarım, Uygulama, Kullanım Evreleri ve İç Aydınlatma”, Lightworld Dergisi, Sayı 29, ss 76-82, Eylül-Ekim 2014.
• İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi Projesi, Proje Ekibi: Rengin Ünver vd., İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2016-2017.
• ETP(Elektrik Tesisat Portalı) Ünver, R., Günaydın, S., Rahatsız Edici Işığın (Işık Kirliliğinin) Azaltılması,